Laatst begeleidde ik een co-creatiesessie over energierechtvaardigheid. Alles stond klaar: een zorgvuldig ontworpen programma, passende werkvormen en een duidelijke route naar het resultaat dat we wilden bereiken.

Toch liep het gesprek vast.

Mensen gebruikten dezelfde woorden – rechtvaardigheid, onrechtvaardigheid, eigenaarschap – maar bleken er iets heel anders mee te bedoelen. Ik kreeg de groep niet mee, we kwamen niet dichter bij elkaar.

Wat doe je dan?

A.Vasthouden aan de agenda.

B.Nog een werkvorm proberen.

C. Stoppen, kijken wat er gebeurt en onderzoeken wat de groep je probeert te vertellen.

Ik koos voor C. Dat voelde best spannend. Het betekende erkennen dat ons plan op dat moment niet werkte. Maar ik weet inmiddels ook: trust the process. Want wanneer een gesprek vastloopt, zit de belangrijkste informatie vaak niet in wat er wordt gezegd, maar in wat er onder de oppervlakte gebeurt.

Hoe je die onderstroom zichtbaar maakt? Daarover gaat deze nieuwsbrief.

Ik vertel je:

• Waarom transitiewerk in de eerste plaats mensenwerk is;
• Hoe je met het ijsbergmodel en creatieve werkvormen de onderstroom zichtbaar maakt;
• Drie dingen die je morgen al kunt doen.

Transitiewerk draait om mensen

Transitiewerk gaat over grote vraagstukken: landbouw, energie, circulariteit en wonen. Maar uiteindelijk gaat het altijd over mensen. Mensen die moeten samenwerken, die iets moeten loslaten, die verschillende belangen hebben.

We richten onze aandacht vaak op wat zichtbaar is: structuren, plannen, rollen, verantwoordelijkheden. Als we daarmee aan de slag gaan, zou het moeten lukken. Alleen: zo werkt het niet. Want onder de oppervlakte speelt van alles mee.

Het ijsbergmodel van McClelland laat dat zien. Gedrag – wat mensen zeggen en doen – is slechts het topje van de ijsberg. Onder de oppervlakte liggen diepere lagen die dat gedrag sturen: overtuigingen, waarden, normen, gevoelens en drijfveren. Vaak onzichtbaar, maar wel bepalend voor hoe mensen reageren op verandering. Door te verbinden op waardenniveau, ontstaat weer ruimte voor een constructieve houding.

Referenties voor content bekijken

Onze reflex is vaak om sneller te gaan zodra een gesprek stroef loopt: nog een overleg, nog een actiepunt, nog een poging om de inhoud scherper te krijgen. Begrijpelijk, want de agenda’s zijn vol en de opgaven urgent.

Maar een vastgelopen gesprek is geen verstoring van het proces; het ís het proces. De groep laat je zien waar nog werk te doen is. Juist als je vertraagt en je antennes openzet, krijg je een schatkist aan informatie.

Eerst verbinding, dan de inhoud

Dat zagen we ook in Bernheze, waar boeren, de gemeente, inwoners en maatschappelijke organisaties samen werken aan een transitieagenda voor de landbouw.

We hadden meteen over beleid kunnen praten. Dat deden we bewust niet. Sommige boeren kenden elkaar al, er was wantrouwen richting de overheid en soms ook richting elkaar. Zonder vertrouwen zou ieder gesprek over de inhoud blijven steken in standpunten.

Daarom begonnen we anders. We vroegen iedere boer een potje aarde mee te nemen van een plek die voor hem belangrijk was. Mensen vertelden over hun bedrijf, hun familie en hun relatie met het landschap.

Het was heel persoonlijk, en dat was voor deze groep best wennen. Tijdens de check-out zei iemand: “Ik heb zoiets nog nooit eerder gedaan.”

Juist door die verhalen gingen mensen elkaar zien als mens, niet als vertegenwoordiger van een belang. Vanuit die verbinding ontstond ruimte om wél met elkaar het gesprek over de toekomst te voeren. Deze groep werkt nu samen op een manier die een jaar geleden ondenkbaar was.

Creatieve werkvormen helpen het onzichtbare zichtbaar maken

Daarom werken we graag met creatieve en speelse werkvormen. Sommige dingen worden pas zichtbaar wanneer mensen iets maken, ervaren of verbeelden, in plaats van er alleen over te praten.

Een ganzenbordspel hielp boeren en boswachters bijvoorbeeld om aannames over elkaar uit te spreken die anders waarschijnlijk onder tafel waren gebleven. En in Den Bosch, waar we werkten aan een circulaire koersnota, vroegen we ambtenaren zich een circulaire stad voor te stellen. Wat zie je? Wat hoor je? Wat ruik je?

Dat voelt voor veel mensen in eerste instantie ongemakkelijk. “Is dit niet wat zweverig?” of “Moeten we dit óók nog doen?” horen we regelmatig. Maar het wérkt wel. En: ongemak is niet erg, het is vaak nodig om iets impliciets expliciet te maken.